Nhiều bạn từng nhắn cho đội ngũ Pibook rằng muốn đọc sử nhưng mở vài trang đã thấy ngán. Dòng mốc năm dài, tên vua tên quan lẫn vào nhau, đọc xong gập sách lại thì chẳng nhớ được mấy. Nếu bạn cũng đang ở trạng thái đó, đừng vội cầm một cuốn tổng quan dày cộp lên đọc. Hãy bắt đầu từ một cuốn kể chuyện. Trong bài này, chúng tôi chia sẻ cách chọn gợi ý sách lịch sử và lộ trình đọc mà bên mình vẫn hay giới thiệu cho người mới.
Vì sao sách lịch sử kể chuyện là điểm bắt đầu dễ thở
Nói đơn giản, sách lịch sử phổ thông là loại sách viết về quá khứ theo cách người đọc bình thường có thể theo dõi. Sách nghiên cứu học thuật thì dày chú thích và thuật ngữ. Sách phổ thông thì kể theo mạch câu chuyện, có nhân vật, có bối cảnh và có diễn biến rõ ràng.
Chính vì vậy, thể loại kể chuyện thường là lựa chọn hợp lý hơn cho người mới. Khi bạn đã hình dung được một giai đoạn qua những con người cụ thể, các cuốn tổng quan đọc sau sẽ bớt khó hẳn. Ngược lại, lao ngay vào một cuốn khô khan thì không ít người bỏ cuộc ở chương hai.
Chúng tôi từng gặp một bạn sinh viên năm nhất bỏ cuốn sử tổng quan sau hai tuần. Thế nhưng chỉ ba tháng sau, bạn ấy đọc trọn một cuốn kể về triều Trần, bởi trong đó có những nhân vật khiến bạn muốn biết chuyện tiếp theo. Đó là lý do chúng tôi luôn khuyên bắt đầu bằng câu chuyện.
Đối tượng hưởng lợi từ cách đọc này khá rộng. Học sinh cần nắm bối cảnh cho môn học. Người đi làm muốn hiểu vì sao đất nước hay một vùng đất lại như hiện nay. Và cả những bạn từng ngại sử vì bị bắt học thuộc lòng hồi đi học cũng có thể lấy lại hứng thú.
Tiêu chí chọn một cuốn sách lịch sử dễ đọc
Điều đầu tiên đội ngũ chúng tôi nhìn vào là văn phong. Một cuốn hay sẽ kể chuyện có đầu có đuôi, thay vì xếp các mốc năm thành từng cột khô. Chỉ cần đọc vài đoạn đầu, bạn thường đã biết mình có bị cuốn vào hay không.
Hình ảnh cũng quan trọng không kém. Bản đồ giúp bạn thấy các vùng đất liên quan đến nhau thế nào. Bảng niên biểu đặt các sự kiện theo đúng thứ tự. Ảnh tư liệu làm nhân vật bớt xa lạ. Một cuốn thiếu những thứ này vẫn đọc được, nhưng sẽ mệt hơn nhiều.
Bạn nên kiểm tra thêm vài điểm cơ bản:
- Tác giả là nhà nghiên cứu hoặc nhà báo có uy tín, và sách có nguồn trích dẫn rõ ràng.
- Dung lượng vừa phải, chia chương theo sự kiện để bạn đọc từng phần mà không bị ngợp.
Đừng quên đọc thử vài trang trước khi mua. Nếu vừa đọc vừa muốn lật tiếp, đó thường là dấu hiệu tốt. Khi còn phân vân, bạn cũng có thể tham khảo thêm 8 cuốn sách lịch sử cho người ngại sử để có thêm lựa chọn.
Các thể loại sách lịch sử và điểm mạnh, điểm hạn chế
Lịch sử kể chuyện, tức biên niên viết theo lối văn học, là thể loại sinh động và dễ nhớ nhất. Đổi lại, đôi khi tác giả thiên về kịch tính để giữ nhịp kể. Vì thế bạn nên đọc với tinh thần chọn lọc, đừng tin hết mọi chi tiết.
Lịch sử tổng quan như lịch sử quốc gia hay lịch sử thế giới cho bạn khung hình đầy đủ về toàn bộ tiến trình. Nhưng đây là loại dày và khô hơn, hợp để đọc sau khi bạn đã có nền tảng.
Hồi ký và tư liệu nhân chứng mang đến góc nhìn trực tiếp, như được nghe chính người trong cuộc kể lại. Tuy vậy, trí nhớ cá nhân luôn có chỗ chọn lọc, nên nên đối chiếu thêm với nguồn khác.
Lịch sử chuyên đề đi sâu vào một mảng như kinh tế, văn hóa hay một cuộc chiến cụ thể. Thể loại này phù hợp khi bạn đã có kiến thức nền và thật sự quan tâm đến lĩnh vực đó.
Lộ trình đọc cho người mới, đi từng bước
Đội ngũ chúng tôi thường khuyên người mới đi theo ba bước. Bước đầu là chọn một cuốn tổng quan về lịch sử Việt Nam để có khung thời gian trong đầu. Bạn không cần nhớ từng năm, chỉ cần nắm các giai đoạn lớn nối tiếp nhau ra sao.
Bước thứ hai là chọn một cuốn kể chuyện xoay quanh một triều đại hay giai đoạn cụ thể. Khi khung thời gian đã có sẵn, các nhân vật và sự kiện sẽ tự tìm được chỗ đứng. Nếu bạn thích kiểu kể chuyện có tình tiết, những cuốn tiểu sử hồi ký hay cũng là hướng đi tự nhiên để đọc về những con người đã làm nên lịch sử.
Bước cuối là chọn một cuốn chuyên đề về mảng bạn quan tâm, chẳng hạn kinh tế làng xã hay một cuộc chiến tranh cụ thể. Lúc này kiến thức nền từ hai bước trước sẽ giúp bạn không bị lạc giữa các chi tiết.
Một mẹo nhỏ khi đọc: mỗi chương, hãy ghi ra giấy mốc thời gian và tên nhân vật chính. Đừng cố nhớ hết trong đầu. Vài tuần sau mở lại, bạn sẽ thấy cuốn sổ ghi chú ấy có giá trị hơn mình nghĩ. Nếu chưa quen ghi chú khi đọc, bạn có thể xem cách ghi chú khi đọc sách để dễ tra lại.
Một số nhóm sách lịch sử để bạn hình dung
Bảng dưới đây gợi ý vài nhóm sách phổ biến. Số trang và mức độ khó chỉ là ước tính tham khảo, vì tùy bản in và cách trình bày mà sẽ khác nhau.
| Nhóm sách | Thể loại | Số trang ước tính | Mức độ khó |
|---|---|---|---|
| Lịch sử Việt Nam tổng quan (bản phổ thông) | Tổng quan | 400–600 | Vừa |
| Kể chuyện các triều đại Lý, Trần, Lê | Kể chuyện | 250–400 | Thấp |
| Lịch sử kinh tế và làng xã Việt Nam | Chuyên đề | 300–450 | Cao |
| Hồi ký người trong cuộc thời chiến tranh | Hồi ký | 200–350 | Thấp |
Khi chọn, bạn nên ưu tiên bản in mới, có nhà xuất bản rõ ràng. Đọc thử vài trang ngay tại hiệu sách sẽ cho bạn biết văn phong có hợp không.
Những sai lầm thường gặp khi chọn sách lịch sử
Sai lầm phổ biến nhất là chọn ngay một cuốn quá dày. Đọc được nửa chừng thì nản và bỏ, rồi kết luận mình không hợp với sử. Thực ra chỉ là chọn sai điểm bắt đầu, và điều đó hoàn toàn sửa được.
Một sai lầm khác là coi sách lịch sử hư cấu như tài liệu chính xác tuyệt đối. Tiểu thuyết lịch sử có thể hay và gợi hứng, nhưng nhiều chi tiết đời thường được sáng tác để phục vụ câu chuyện. Hãy đọc để cảm nhận không khí, còn sự kiện thì kiểm tra lại ở nguồn khác.
Đọc rời rạc, nhảy cóc giữa các thời kỳ cũng khiến bạn khó nhớ mạch chung. Khi có thể, hãy đi theo dòng thời gian.
Cuối cùng là không đối chiếu khi hai nguồn nói khác nhau. Điều này khá bình thường trong sử học. Gặp mâu thuẫn, bạn nên tìm thêm một nguồn thứ ba để cân nhắc, thay vì tin hẳn vào một bên.
Cách đọc sách lịch sử để nhớ lâu hơn
Thử vẽ một dòng thời gian cá nhân khi đọc từng chương. Chỉ cần vài đường gạch và vài chữ ngắn, bạn sẽ thấy các sự kiện liên kết với nhau rõ hơn nhiều so với đọc lướt.
Thay vì chỉ ghi năm, hãy tự hỏi “vì sao” cho mỗi sự kiện. Vì sao triều đại này sụp đổ? Vì sao vùng đất ấy trở thành trung tâm? Câu hỏi giúp bạn hiểu, còn năm tháng chỉ giúp bạn thuộc lòng.
Kết hợp xem bản đồ và tư liệu hình ảnh trong lúc đọc cũng rất hữu ích. Não bộ thường ghi nhớ hình ảnh tốt hơn chữ thuần túy, nên một tấm bản đồ đôi khi giữ lại trong đầu bạn lâu hơn cả một trang văn.
Và hãy lập lịch đọc đều đặn, chẳng hạn 20 phút mỗi ngày. Đọc đều bao giờ cũng bền hơn đọc dồn cả buổi cuối tuần rồi nghỉ luôn cả tuần sau. Nếu bạn đọc trên điện thoại, bốn thiết lập giúp đỡ mỏi mắt khi đọc sách trên điện thoại cũng đáng thử.
Nơi tìm mua và mượn sách lịch sử
Bạn có thể tìm sách ở các hiệu sách lớn, hội sách định kỳ hoặc nhà sách trực tuyến uy tín. Hội sách thường có giảm giá tốt, nhưng nên so sánh trước khi quyết định. Nếu muốn tham khảo cách chọn sách phổ thông mà không bị choáng, bạn có thể xem cách chọn sách khoa học thường thức không bị choáng.
Thư viện công cộng và thư viện trường thường có mục lịch sử khá phong phú. Mượn đọc thử là cách tiết kiệm và ít rủi ro nhất khi bạn chưa chắc mình có thích thể loại này hay không.
Đừng quên kiểm tra nguồn gốc bản in để tránh sách lậu. Chất lượng in kém là một chuyện, còn bản quyền thì cần được tôn trọng. Bạn có thể đọc thêm cách nhận biết sách lậu qua giấy, mực và bìa để biết cách kiểm tra khi mua.
Câu hỏi thường gặp
Người chưa biết gì về lịch sử nên đọc cuốn nào trước?
Chúng tôi thường khuyên bắt đầu bằng một cuốn kể chuyện về giai đoạn bạn tò mò nhất, hoặc một cuốn tổng quan lịch sử Việt Nam bản phổ thông. Chọn cuốn nào có văn phong khiến bạn muốn đọc tiếp là đúng hướng.
Sách lịch sử hư cấu có đáng tin để tìm hiểu sự kiện không?
Tiểu thuyết lịch sử giúp bạn cảm nhận không khí thời đại, nhưng không nên dùng làm căn cứ cho sự kiện. Muốn biết chính xác, hãy đối chiếu với sách tổng quan hoặc nghiên cứu có nguồn trích dẫn.
Nên đọc lịch sử Việt Nam trước hay lịch sử thế giới trước?
Với người Việt, nên bắt đầu từ lịch sử Việt Nam vì bạn đã có sẵn nhiều bối cảnh quen thuộc. Khi có nền tảng, lịch sử thế giới sẽ dễ tiếp nhận hơn nhiều.
Đọc bao lâu thì có thể hiểu một giai đoạn lịch sử?
Không có con số cố định. Với một giai đoạn được kể trong một cuốn sách vừa phải, nhiều người cần vài tuần đọc đều đặn để nắm mạch chính. Muốn hiểu sâu hơn thì cần đọc thêm nhiều nguồn trong nhiều tháng.
Có nên đọc cùng lúc nhiều cuốn lịch sử không?
Người mới nên đọc một cuốn chính trước, rồi mới thêm cuốn thứ hai để đối chiếu. Đọc quá nhiều cùng lúc dễ khiến các sự kiện lẫn lộn trong đầu.
Nếu hôm nay bạn chỉ làm được một việc, hãy chọn một cuốn kể chuyện có văn phong hợp với mình, đọc đều 20 phút mỗi ngày và vẽ dòng thời gian của riêng bạn. Đọc sử không phải để thuộc năm tháng, mà để hiểu vì sao mọi thứ lại như hôm nay.