Sách tiểu sử hồi ký hay có sức hút riêng. Chúng cho ta thấy một đời người thật với đủ thành công, sai lầm và may rủi. Bài này gợi ý những cuốn chúng tôi thấy đáng đọc, chia theo ba nhóm nhân vật. Bài cũng kèm lời khuyên về cách đọc tỉnh táo. Chúng tôi chọn những cuốn có bản tiếng Việt hoặc được nhắc đến rộng rãi.
Sách tiểu sử hồi ký hay: sức hút của dòng sách này
Khác với tiểu thuyết, sách tiểu sử cho ta cảm giác “chuyện này có thật”. Ta biết nhân vật đã sống, đã chọn, đã trả giá. Điều này khiến những bài học trong sách có sức nặng hơn lời khuyên chung chung.
Cần phân biệt hai loại. Tiểu sử là người khác viết về nhân vật, thường dựa trên tư liệu và phỏng vấn. Hồi ký là chính nhân vật kể lại đời mình, nên có giá trị cảm xúc cao nhưng cũng dễ mang tính chủ quan. Biết điều này giúp bạn đọc có phản biện hơn.
Tiểu sử doanh nhân và nhà sáng lập
Cuốn Steve Jobs của Walter Isaacson được xây từ nhiều cuộc phỏng vấn với chính nhân vật và những người quanh ông. Sách không tô hồng, nhiều đoạn cho thấy mặt khó chịu của một nhà sáng lập thiên tài. Cuốn Shoe Dog của Phil Knight, người sáng lập Nike, là hồi ký kể về những năm đầu loay hoay lập nghiệp.
Chúng tôi thích Shoe Dog hơn ở chỗ trung thực về sự bấp bênh. Knight kể cả những lúc gần như hết tiền. Tuy vậy, đây vẫn là câu chuyện do người thắng cuộc kể. Hãy nhớ rằng nhiều người khởi nghiệp tương tự đã thất bại mà không có ai viết sách.
Hồi ký của nhà văn, nghệ sĩ
Ở Việt Nam, Cát bụi chân ai của Tô Hoài là một hồi ký văn học nổi tiếng. Sách ghi lại chân dung nhiều người trong giới văn chương. Cuốn Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng kể về tuổi thơ cơ cực bằng giọng văn đầy cảm xúc. Cả hai cho thấy đời sống và văn chương gắn với nhau chặt chẽ.
Với người đọc quốc tế, Educated của Tara Westover là hồi ký về một cô gái lớn lên trong gia đình tách biệt. Cô tự học để vào đại học. Sách có nhiều đoạn nặng nề, nên bạn hãy chuẩn bị tinh thần trước khi đọc.
Hồi ký về chiến tranh và lịch sử
Nhật ký Đặng Thuỳ Trâm là cuốn nhật ký của một nữ bác sĩ quân y trong chiến tranh. Cuốn nhật ký được công bố rộng rãi nhiều năm sau đó. Nhật ký của Anne Frank là tiếng nói của một cô bé giữa thời kỳ đen tối ở châu Âu. Long Walk to Freedom của Nelson Mandela là hồi ký về hành trình đấu tranh chống chế độ phân biệt chủng tộc.
Ba cuốn này khác nhau về bối cảnh. Điểm chung là chúng ghi lại những ngày con người bị đặt vào hoàn cảnh cực đoan. Đọc chậm và chia thành nhiều lần sẽ giúp bạn tiếp nhận tốt hơn.
Cách đọc tiểu sử mà không thần tượng hoá
Một sai lầm phổ biến là biến nhân vật thành mẫu hình hoàn hảo. Hãy tập đặt vài câu hỏi khi đọc. Nguồn thông tin đến từ đâu? Ai có lợi khi câu chuyện được kể như vậy? Điều gì có thể đã bị lược bỏ? Đọc hai cuốn khác nhau về cùng một người là cách rất hiệu quả.
- Phân biệt sự kiện với diễn giải của người viết.
- Chú ý những chỗ nhân vật nhận lỗi, đó thường là phần đáng tin nhất.
- Đừng bắt chước thói quen của họ nếu bạn không hiểu bối cảnh.
Nếu bạn muốn đọc về một cách nhìn kinh doanh khác hẳn, hãy xem review Năng Đoạn Kim Cương.
Gợi ý thứ tự đọc cho người mới
Với người mới, chúng tôi gợi ý bắt đầu từ hồi ký ngắn. Hãy chọn cuốn có nhịp kể gần với tiểu thuyết, ví dụ Nhật ký Anne Frank hoặc Shoe Dog. Sau đó mới tới những cuốn dày như Steve Jobs hay Long Walk to Freedom. Cuối cùng, bạn có thể đọc những tác phẩm văn học như Cát bụi chân ai để cảm nhận lối viết đặc sắc.
Bạn cũng có thể tham khảo tủ sách Pibook khuyên đọc. Ở đó bạn sẽ thấy những cuốn tiểu sử và hồi ký nằm ở đâu trong một tủ sách cá nhân. Thông tin chung về thể loại có thể xem tại trang Hồi ký trên Wikipedia, và các bài khác nằm ở chuyên mục Kỹ năng – Sống đẹp.
Một lưu ý về cảm xúc khi đọc
Sách tiểu sử và hồi ký đôi khi để lại nhiều dư âm hơn bạn nghĩ. Sau những cuốn nặng, hãy cho mình một khoảng nghỉ với một cuốn nhẹ hơn. Điều này không phải sự trốn tránh, mà là cách để bạn đọc được nhiều hơn trong dài hạn.
Tiểu sử và hồi ký khác nhau ở điều gì khi ta đọc
Đọc tiểu sử, hãy đặt mình vào vị trí người điều tra. Tác giả đã dựa vào tư liệu nào, và có điều gì họ không thể biết? Đọc hồi ký, bạn nên đặt mình vào vị trí người nghe một câu chuyện kể lại. Trí nhớ có thể sai lệch theo thời gian. Cả hai đều có giá trị, chỉ là giá trị khác nhau.
Chúng tôi thường đọc một cuốn hồi ký trước để cảm nhận giọng kể. Sau đó mới đọc một cuốn tiểu sử về cùng thời kỳ để thấy bức tranh rộng hơn. Cách này mất nhiều thời gian hơn, nhưng cho bạn hiểu biết chắc chắn hơn nhiều.
Cuối cùng, đọc đời người khác là cách để suy nghĩ về đời mình. Bạn không cần sống như họ, chỉ cần hiểu vì sao họ đã sống như vậy.
