Đứng trước kệ sách thiếu nhi, nhiều bố mẹ hay tự hỏi: con mình lớn đến đâu thì nên đọc gì? Thật ra, chọn sách cho trẻ theo tuổi không rắc rối như vẻ ngoài của nó. Bạn chỉ cần biết bé đang ở mốc phát triển nào. Từ đó, cuốn nào nên đặt lên bàn trước sẽ khá rõ ràng.
Đội ngũ Pibook đã trò chuyện với khá nhiều gia đình đang tìm sách cho con. Điều chúng tôi gặp nhiều nhất là cha mẹ muốn con “học sớm” nên chọn sách quá khó. Kết quả thường thấy là bé nhanh chán. Cuốn sách rồi nằm yên trên kệ cả tháng. Vì vậy, trước khi xem từng nhóm tuổi, bạn nên ghi nhớ hai điều. Thứ nhất, hãy đọc thử vài trang để xem sách có vừa sức không. Thứ hai, để con tự chọn một phần, bởi một cuốn bé thích sẽ được đọc đi đọc lại.
Vì sao sách cần đúng mốc phát triển?
Cụm “mốc phát triển” nghe có vẻ học thuật. Nhưng nói gọn lại, đó là những việc bé làm được. Bé nghe hiểu đến đâu, nhìn tranh thế nào, tập trung được bao lâu. Sách đúng mốc giống một bậc thang vừa tầm chân. Bé bước lên được và thấy vui.
Sách quá khó khiến bé dễ nản. Sách quá dễ lại khiến bé chán, vì không còn gì để suy nghĩ. Điểm cân bằng nằm ở giữa hai thái cực đó. Khi tìm được điểm này, việc đọc sẽ thành niềm vui thay vì áp lực.
Bạn cũng cần nhớ rằng tốc độ phát triển ở mỗi trẻ rất khác nhau. Hai bé cùng bốn tuổi có thể chênh nhau đáng kể về ngôn ngữ. Tuổi chỉ là điểm xuất phát để tham khảo. Người quyết định cuối cùng vẫn là con bạn.
Giai đoạn 0-3 tuổi: chất liệu an toàn, hình ảnh đơn giản
Ở độ tuổi này, bé chưa đọc được chữ. Bé làm quen với sách bằng cách sờ, nhìn, nghe, và đôi khi còn cho vào miệng. Vì thế, chất liệu là thứ bạn nên kiểm tra đầu tiên. Sách vải, sách bìa cứng bo góc, không có mùi lạ và mực in an toàn là lựa chọn phù hợp nhất. Khi chọn, bạn thử bẻ nhẹ gáy sách và sờ mép giấy xem có sắc không. Chi tiết nhỏ này rất quan trọng khi bé bắt đầu tự lật sách.
Hình ảnh nên đơn giản và màu sắc tương phản rõ. Mỗi trang chỉ nên chứa một ý. Một con vật, một quả táo hay một chiếc xe là đủ. Nhiều bộ sách có nhạc hoặc nút bấm, giúp bé rèn đôi tay và các giác quan. Tuy vậy, đừng nhồi quá nhiều chi tiết vào một trang. Khi đó bé sẽ không biết nên nhìn vào đâu trước.
Giai đoạn 3-6 tuổi: truyện vần điệu và cổ tích
Đây là lứa tuổi bắt đầu thích được kể chuyện. Trẻ ghi nhớ rất tốt những câu có nhịp và có vần. Vì vậy, truyện vần điệu luôn được nhiều gia đình ưa chuộng. Khi bé đã thuộc lòng, bé sẽ tự kể lại cho bố mẹ nghe. Đó cũng là lúc vốn ngôn ngữ của con đang lớn lên rất tự nhiên.
Chủ đề gần gũi luôn là lựa chọn an toàn. Gia đình, bạn bè, giờ đi ngủ hay chuyện đánh răng đều là những điều bé gặp mỗi ngày. Khi thấy hình bóng mình trong truyện, bé thường hợp tác hơn khi đến giờ sinh hoạt.
Truyện cổ tích cũng hợp với giai đoạn này. Bạn chỉ cần chọn bản không quá đáng sợ, nhất là với những bé nhạy cảm. Một số bản kể nhẹ nhàng hơn sẽ giúp bé vừa thích thú vừa thấy an tâm.
Khi chọn sách cho lứa này, hãy ưu tiên câu ngắn, có nhịp điệu. Tranh minh họa lớn và chữ đặt bên dưới cũng giúp bé theo dõi dễ hơn.
Giai đoạn 6-9 tuổi: bắt đầu tự đọc
Nhiều bé ở tuổi này đã tự đọc được. Nhưng đọc được chưa chắc đã thích đọc. Bạn nên chọn cuốn có cốt truyện rõ ràng, chia thành các chương ngắn. Khi đọc xong một chương, bé có cảm giác mình vừa làm được điều gì đó. Cảm giác ấy sẽ kéo bé đọc tiếp.
Một cuốn dày nhưng chia nhỏ thường dễ đọc hơn một cuốn mỏng mà chữ đặc kín trang. Đây là kinh nghiệm chúng tôi rút ra sau nhiều lần gợi ý sách cho các bé ở lứa này.
Sách khoa học phổ thông rất hữu ích lúc này, vì trẻ bắt đầu hỏi “vì sao” nhiều hơn. Khi con hỏi tại sao trời mưa, một cuốn sách về thời tiết có thể trả lời tốt hơn nhiều so với việc bố mẹ tự nghĩ câu trả lời lúc tám giờ tối. Nếu bé đã mê một bộ sách nào đó, hãy tìm các tập tiếp theo để con có thêm động lực.
Giai đoạn 9-12 tuổi: tiểu thuyết thiếu nhi và phiêu lưu
Ở tuổi này, trẻ bắt đầu hiểu những cảm xúc phức tạp hơn. Bạn bè đôi khi xa cách, người lớn cũng có lúc làm sai. Tiểu thuyết thiếu nhi giúp bé nhìn các tình huống ấy qua một nhân vật đang lớn lên cùng mình. Đọc xong, bé thường có nhiều điều muốn chia sẻ.
Khi chọn, hãy cân nhắc độ dài và chủ đề. Một cuốn quá dày dễ làm bé nản. Một chủ đề quá người lớn lại có thể khiến bé bối rối. Sau khi đọc, bạn có thể hỏi con thích nhân vật nào và vì sao. Một câu hỏi giản dị đôi khi mở ra cuộc trò chuyện rất đáng nhớ giữa mẹ và con, hay giữa bố và con.
Chọn theo sở thích và khả năng đọc của từng bé
Đây là phần chúng tôi khuyên mọi phụ huynh nên đọc kỹ. Sở thích của bé chính là đòn bẩy mạnh nhất. Con mê khủng long thì một cuốn khám phá về khủng long sẽ được đọc đi đọc lại. Con thích xe cộ thì cứ bắt đầu từ sách về xe.
Với bé còn ngại đọc, đừng ép. Bạn có thể mở những cuốn nhiều tranh và đọc cùng con. Chỉ vào hình và hỏi bé thấy gì, rồi để bé kể lại theo cách của mình. Khi bé đọc nhanh hơn dự kiến, hãy chuyển sang cuốn dày hơn một chút. Đừng giữ bé mãi ở mức cũ khi con đã sẵn sàng bước tiếp.
Nếu muốn tham khảo thêm, bài 12 cuốn mỏng, dễ vào cho người mới tập đọc là điểm khởi đầu khá tốt cho các bé vừa bước vào thế giới chữ.
Nhà xuất bản, bản dịch và cách kiểm tra chất lượng
Các nhà xuất bản có quy trình biên tập chặt chẽ thường cho ra sách ổn định hơn. Bạn không cần thuộc tên từng nhà xuất bản. Chỉ cần để ý đến bản dịch: câu chữ có tự nhiên không, lỗi chính tả có nhiều không. Một bản dịch cẩu thả sẽ khiến bé vấp liên tục và mất hứng.
Khi cầm sách trên tay, hãy kiểm tra giấy in không quá mỏng. Gáy sách cũng cần đủ chắc để bé lật nhiều lần, và mực không lem khi chạm vào. Những chi tiết nhỏ này quyết định cuốn sách dùng được vài tháng hay vài năm.
Gợi ý thể loại theo độ tuổi
Bảng dưới đây tóm tắt những gợi ý chính. Thời lượng đọc chỉ mang tính tham khảo, vì mỗi bé có một nhịp riêng.
| Nhóm tuổi | Thể loại chủ đạo | Thời lượng đọc tham khảo | Dạng minh họa |
|---|---|---|---|
| 0-3 tuổi | Sách vải, sách tranh không chữ | 5-10 phút, nhiều lần trong ngày | Hình lớn, màu tương phản |
| 3-6 tuổi | Truyện vần điệu, cổ tích | 10-15 phút mỗi lần | Tranh lớn, chữ dưới tranh |
| 6-9 tuổi | Truyện thiếu nhi, khám phá | 15-30 phút mỗi ngày | Tranh xen chữ |
| 9-12 tuổi | Tiểu thuyết thiếu nhi, phiêu lưu | Từ 30 phút trở lên | Ít tranh, chủ yếu là chữ |
Mức 15-30 phút cho lứa 6-9 tuổi là khoảng thời gian nhiều gia đình thấy khả thi, miễn là sách vừa sức. Nếu thời lượng đó vẫn quá dài với con, đừng cố. Chia thành hai lần ngắn trong ngày cũng hoàn toàn ổn.
Những sai lầm thường gặp khi mua sách cho con
Sai lầm đầu tiên là mua theo ý cha mẹ thay vì theo sở thích của bé. Cuốn bạn thấy hay chưa chắc con đã thấy hay. Sai lầm thứ hai là mua một lần thật nhiều rồi để đó. Sách chỉ phát huy tác dụng khi được cầm lên đọc, nên mua vừa phải và thay đổi dần sẽ hiệu quả hơn.
Sai lầm thứ ba là chọn sách quá khó vì muốn con “học sớm”. Cảm giác không đọc nổi thường khiến trẻ sợ đọc luôn. Lùi lại một bậc không phải là thất bại. Đó là cách giữ cho bé yêu sách lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 2 tuổi có nên đọc sách không?
Có, và bạn nên bắt đầu sớm. Ở tuổi này, việc đọc chủ yếu là chỉ vào tranh, gọi tên đồ vật và cùng nhau ngắm nhìn. Bé chưa hiểu chữ, nhưng vẫn học được cách lật trang, cách lắng nghe và niềm vui khi được đọc cùng bố mẹ.
Nên đọc sách cho con bao lâu mỗi ngày?
Không có con số cố định cho mọi bé. Với trẻ nhỏ, vài lần ngắn trong ngày thường tốt hơn một lần dài. Với trẻ lớn hơn, khoảng 15-30 phút mỗi ngày là mức nhiều gia đình duy trì được. Điều quan trọng là đều đặn, và đừng biến việc đọc thành bài tập.
Khi con không thích đọc thì phải làm sao?
Đừng ép và cũng đừng so sánh với bạn bè. Bạn có thể thử đổi thể loại, chọn sách nhiều tranh, hoặc đọc cùng con. Có khi bé không mê sách nhưng lại thích truyện tranh, và điều đó hoàn toàn ổn để bắt đầu.
Có nên cho trẻ đọc truyện tranh không?
Nên, nếu nội dung phù hợp với độ tuổi. Truyện tranh giúp bé làm quen với việc ghép hình và chữ, và thường kéo bé đọc lâu hơn so với sách thuần chữ. Bạn chỉ cần kiểm tra nội dung trước khi để con đọc.
Làm sao biết sách đã vừa sức con?
Bạn hãy mở ngẫu nhiên một trang rồi để con đọc thử vài câu. Nếu con đọc trơn tru và hiểu ý, sách đã vừa sức. Nếu con vấp quá nhiều hoặc chán ngay, hãy lùi xuống một bậc. Ngược lại, nếu con đọc mà không cần cố gắng, bạn có thể tăng lên một bậc.