Khi bắt đầu tìm cách viết tiểu thuyết hay, nhiều người mới thường nghĩ ngay đến việc trau chuốt từng câu chữ. Chúng tôi cũng từng như vậy. Nhưng sau nhiều năm đọc, chọn và giới thiệu sách cho bạn đọc, đội ngũ Pibook nhận ra điểm xuất phát đúng nằm ở chỗ khác. Bạn hãy tự hỏi nhân vật của mình muốn gì và điều gì đang cản họ. Câu hỏi nghe đơn giản, nhưng hầu hết những cuốn tiểu thuyết để lại dấu ấn đều được dựng từ đó.
Một tiểu thuyết hay cần những gì?
Khi đọc qua rất nhiều đầu sách, chúng tôi thấy một cuốn tiểu thuyết tốt thường hội tụ ba yếu tố. Yếu tố đầu tiên là một nhân vật có động lực rõ ràng. Yếu tố thứ hai là xung đột tăng dần qua từng chương. Yếu tố thứ ba là một cái kết có cái giá phải trả. Thiếu một trong ba, người đọc thường gấp sách lại giữa chừng và không mở ra nữa.
Người mới viết hay kẹt ở chương một. Họ muốn nó thật hoàn hảo rồi mới dám đi tiếp. Chúng tôi khuyên ngược lại: cứ viết xong bản thảo thô trước, chỉnh sau. Phần lớn câu chuyện chỉ thật sự rõ hình hài khi bạn đã đi đến trang cuối cùng.
Nén ý tưởng thành một câu
Trước khi viết dài, hãy tóm ý tưởng vào một câu duy nhất, gọi là logline. Đây là phép thử nhanh để biết bạn đã thật sự hiểu câu chuyện của mình chưa. Chẳng hạn: một thợ sửa đồng hồ phát hiện chiếc đồng hồ của cha mình đang đếm ngược. Chỉ với câu đó, người nghe đã đoán được chuyện xoay quanh ai và điều gì đang đe dọa họ.
Một logline tốt thường không quá 25 từ. Thử kể cho một người bạn trong một hơi thở. Nếu kể mãi vẫn lan man, nghĩa là ý tưởng còn quá rộng, và bạn sẽ khó xác định truyện nên kết thúc ở đâu. Chúng tôi từng thấy nhiều bản thảo chết ngay từ bước này, vì tác giả chưa biết mình đang kể về điều gì.
Xây dựng nhân vật có động lực thật sự
Một nhân vật đáng nhớ thường mang hai lớp mong muốn. Lớp bên ngoài là điều họ theo đuổi, như tìm lại người đã mất tích hay giành một vị trí. Lớp bên trong là nỗi sợ ẩn phía sau, chẳng hạn sợ bị coi là kẻ thất bại. Khi hai lớp ấy va chạm nhau, câu chuyện mới có sức nặng.
Chúng tôi hay khuyên viết một hồ sơ ngắn cho nhân vật, khoảng một đến hai trang. Ghi lại quá khứ, thói quen và một mâu thuẫn trong tính cách. Nhân vật chính mà quá tốt đẹp thì rất dễ nhạt, vì chẳng có gì thử thách họ, và người đọc cũng khó mà quan tâm.
Lập dàn ý theo khung cấu trúc
Khung cơ bản thường gồm năm phần: mở đầu, mâu thuẫn tăng dần, điểm bước ngoặt, cao trào và kết thúc. Bạn không cần bám máy móc, nhưng nên biết mình đang đứng ở đâu trong cấu trúc. Điều này giúp truyện không bị loãng ở phần giữa.
Hãy chia truyện thành các chương ngắn, và kết mỗi chương bằng một câu hỏi nhỏ để người đọc muốn lật tiếp. Muốn học cách giữ nhịp, bạn có thể để ý cách các tác giả Việt dùng những chi tiết đời thường được lặp đi lặp lại. Những chi tiết ấy vừa gần gũi vừa giữ người đọc ở lại với trang sách. Nếu muốn tham khảo thêm, bạn có thể bắt đầu từ những cuốn mỏng dễ vào để xem các tác giả kể chuyện ra sao.
Viết bản thảo thô, đừng sửa giữa chừng
Đặt một mục tiêu cụ thể, chẳng hạn 500 đến 800 chữ mỗi ngày trong 30 đến 60 ngày. Con số này không phải để khoe, mà để tạo nhịp đều đặn. Một người trong đội ngũ chúng tôi từng chia sẻ rằng anh tắt mạng và hẹn giờ 45 phút để giữ mạch, chỉ cho phép mình sửa sau khi xong phiên viết.
Lỗi phổ biến nhất là viết đi viết lại chương đầu mà không bao giờ đi tiếp. Một bản thảo thô còn vụng vẫn có giá trị hơn một chương đầu hoàn hảo nằm yên trong máy tính.
Chọn ngôi kể và giữ giọng văn
Ngôi kể có thể là ngôi thứ nhất, ngôi thứ ba giới hạn hoặc ngôi toàn tri. Điều quan trọng là chọn một ngôi và giữ suốt truyện. Đổi ngôi giữa chừng khiến người đọc mất điểm tựa, và đó thường là lý do những bản thảo có ý hay vẫn khó đọc.
Thay vì dùng tính từ chung chung, hãy đưa vào chi tiết cụ thể. Một chiếc áo sờn tay cho người đọc hình dung cái nghèo rõ hơn cả chữ “nghèo khổ”. Lời thoại cũng cần khác nhau. Nếu hai nhân vật nói giống hệt nhau, người đọc sẽ không biết ai đang lên tiếng.
Tạo xung đột và cao trào
Mỗi cảnh nên làm thay đổi ít nhất một điều: một mối quan hệ, một thông tin hoặc một lựa chọn của nhân vật. Cảnh nào không đổi được gì thì nên cân nhắc cắt bỏ. Câu hỏi kiểm tra đơn giản là: cảnh này có đưa câu chuyện đi xa hơn không?
Cao trào thường mạnh nhất khi nhân vật buộc phải chọn giữa hai điều đều khiến họ mất mát. Nếu lựa chọn quá dễ, người đọc sẽ không thấy căng thẳng, và toàn bộ kịch tính phía trước mất đi trọng lượng.
Chỉnh sửa theo từng lớp
Chỉnh sửa nên đi theo từng lớp. Lớp đầu là cấu trúc và cốt truyện: bỏ cảnh thừa, sắp lại thứ tự nếu cần. Lớp thứ hai là nhân vật và động cơ. Lớp cuối là câu chữ, cắt từ đệm và những câu dài lủng củng.
Hãy để bản thảo nghỉ hai đến ba tuần rồi mới đọc lại. Khoảng cách thời gian giúp bạn nhìn thấy những lỗi mà lúc viết hoàn toàn không nhận ra. Đây cũng là bước chúng tôi thấy hữu ích nhất khi biên tập.
Nhờ người đọc và nhận phản hồi
Chọn ba đến năm người đọc đúng thể loại bạn đang viết. Đừng chỉ hỏi họ thấy truyện thế nào. Hãy hỏi cụ thể: đoạn nào họ muốn đọc tiếp, đoạn nào họ lướt qua. Nên tách góp ý về sở thích cá nhân khỏi góp ý về lỗi kỹ thuật. Loại đầu có thể cân nhắc, còn loại sau thì nên sửa ngay.
Những lỗi thường gặp và cách sửa
Dưới đây là vài lỗi chúng tôi thường thấy ở bản thảo của người mới. Bạn có thể dùng chúng như danh sách kiểm tra trước mỗi lần chỉnh sửa. Lỗi mở đầu chậm xảy ra khi hai chương đầu chưa có biến cố nào; hãy đưa xung đột lên sớm hơn, ví dụ mở bằng một cảnh tang lễ thay vì kể lại tuổi thơ. Lỗi nhân vật phẳng xuất hiện khi ai cũng phản ứng giống nhau; hãy thêm mâu thuẫn trong tính cách, như một người dũng cảm nhưng lại sợ nước. Lỗi thoại thừa là khi nhân vật nói lại điều người đọc đã biết; hãy cắt phần giải thích và để hành động kể thay lời. Cuối cùng là kết thúc đột ngột, khi xung đột bị bỏ lửng không lý do; hãy để nhân vật trả giá cho lựa chọn của mình.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên viết tiểu thuyết dài bao nhiêu chữ?
Với người mới, nên bắt đầu bằng một truyện ngắn hoặc tiểu thuyết vừa, khoảng vài chục nghìn chữ. Viết trọn một truyện giúp bạn học cách giữ mạch từ đầu đến cuối, điều mà truyện ngắn không dạy được đầy đủ. Khi đã quen nhịp đó, bước sang tác phẩm dài hơn sẽ dễ thở hơn nhiều.
Có cần học trường viết văn mới viết được tiểu thuyết hay không?
Không bắt buộc. Nhiều tác giả giỏi tự học bằng cách đọc nhiều và viết đều đặn. Trường lớp mang lại người góp ý và kỷ luật, nhưng đó không phải điều kiện để viết hay. Điều quan trọng hơn là bạn có nhìn lại bản thảo của mình một cách trung thực hay không.
Nên viết theo dàn ý chi tiết hay viết tự do?
Nên có dàn ý ở mức vừa phải: biết điểm bắt đầu, điểm bước ngoặt và cái kết dự kiến. Dàn ý quá chi tiết làm truyện cứng nhắc, còn viết hoàn toàn tự do dễ khiến câu chuyện lạc hướng. Cân bằng giữa hai đầu là cách làm phổ biến và hiệu quả nhất.
Làm sao biết bản thảo đã đủ tốt để gửi nhà xuất bản?
Bản thảo đủ tốt khi bạn đã chỉnh qua ít nhất ba lớp, đã nhận phản hồi từ người đọc và xử lý những lỗi kỹ thuật họ chỉ ra. Đừng chờ đến lúc hoàn toàn hài lòng, vì người viết nào cũng luôn thấy còn chỗ để sửa. Đội ngũ Pibook từng thấy những bản thảo đầy đủ, dù chưa thật đẹp, lại có cơ hội được đọc kỹ hơn nhiều so với những bản thảo dở dang.
Nếu chỉ nhớ một lời khuyên, hãy hoàn thành cuốn truyện của bạn trước khi lo nó hoàn hảo. Một bản thảo đầy đủ luôn có giá trị hơn một chương đầu chưa bao giờ đi tiếp. Và khi cần thêm cảm hứng cho việc viết, bạn có thể xem qua những cuốn sách tiểu sử hồi ký hay để học cách kể một đời người bằng chất liệu thật.