Bạn đã bao giờ mở tủ sách vào một buổi sáng mưa dầm và thấy mùi hôi mốc quen thuộc chưa? Trên mép trang lại loang vài đốm nâu nhạt. Đội ngũ Pibook gặp tình huống này khá thường xuyên khi trò chuyện với những người yêu sách ở các thành phố ẩm thấp. Tin vui là phần lớn trường hợp đều có thể phòng tránh được. Bạn chỉ cần nắm ba yếu tố: độ ẩm, ánh sáng và cách sắp xếp kệ. Bài viết này gom lại những kinh nghiệm chúng tôi đúc kết được, để tủ sách nhà bạn luôn khô ráo và cuốn nào cũng còn nguyên vẹn.
Vì sao sách bị mốc và mùa nào dễ gặp nhất
Nấm mốc rất ưa ẩm. Khi không khí chứa nhiều hơi nước, giấy sẽ hút ẩm dần. Lúc đó bào tử bắt đầu nảy mầm trên bề mặt. Trong nghề, chúng tôi thường lấy mức 65% độ ẩm làm ngưỡng cảnh báo. Vượt qua ngưỡng này, nấm phát triển khá nhanh.
Ở miền Bắc, mùa xuân ẩm ướt kéo dài từ tháng hai đến tháng tư là khoảng thời gian đáng lo nhất. Miền Nam thì khác một chút. Mùa mưa từ tháng năm đến tháng mười khiến nhà cửa lúc nào cũng ngấm nước. Những căn nhà kín gió, ít cửa sổ sẽ giữ hơi ẩm lâu hơn nhiều.
Chúng tôi từng gặp một khách đọc sách ở Cần Thơ. Tủ sách của anh đặt trong góc phòng không có cửa sổ. Chỉ sau một mùa mưa, anh đã phải loại bỏ gần chục cuốn. Anh kể lại rằng mình chỉ nhận ra khi thấy gáy sách phồng lên và có mùi lạ.
Làm sao để biết sách đã bắt đầu bị mốc? Bạn hãy để ý ba dấu hiệu. Đầu tiên là mùi hôi nồng, hơi chua. Tiếp theo là những đốm nhỏ màu xám hoặc nâu. Cuối cùng là các trang dính vào nhau khi lật. Chỉ cần thấy một trong ba dấu hiệu này, bạn nên xử lý ngay thay vì chờ đợi.
Đo độ ẩm trước khi làm bất cứ điều gì khác
Muốn kiểm soát được thứ gì, trước hết bạn phải đo được nó. Một chiếc ẩm kế điện tử có giá vài trăm nghìn đồng là khoản đầu tư rất xứng đáng. Đặt nó trong phòng sách, rồi liếc qua mỗi sáng. Nhờ vậy bạn biết chính xác phòng đang ẩm đến mức nào, thay vì đoán theo cảm giác.
Mục tiêu của chúng tôi là giữ độ ẩm quanh 45–55% ở khu vực đặt sách. Con số này đủ thấp để nấm khó phát triển. Đồng thời nó cũng không quá khô, tránh làm giấy giòn và gáy sách nứt.
Để đạt mức ấy, có vài cách phổ biến. Máy hút ẩm hiệu quả nhất với phòng kín, và nên chọn loại có cảm biến tự ngắt khi đạt ngưỡng. Gói hút ẩm silica gel hợp với tủ nhỏ hơn. Bạn chỉ cần sấy lại hoặc thay khi hạt chuyển màu. Thông gió định kỳ cũng rất quan trọng. Hãy mở cửa sổ vào buổi trưa nắng khô, và tuyệt đối đừng mở khi trời đang mưa.
Chọn vị trí đặt kệ, tránh tường ẩm và ánh nắng
Vị trí đặt kệ quan trọng không kém gì máy hút ẩm. Bức tường ngoài tiếp xúc trực tiếp với mưa và nắng. Vào mùa mưa, tường thường đọng nước rất rõ. Vì vậy đừng đặt kệ sát tường ngoài, nhất là những bức tường từng có dấu vết rò nước. Nếu buộc phải đặt gần, hãy chừa khoảng cách vài centimet để không khí đi qua.
Cửa sổ hướng Tây cần được chú ý hơn cả. Buổi chiều, nắng gắt chiếu thẳng vào sách sẽ làm trang ố vàng và giòn dần. Hãy kéo rèm chắn sáng, và giữ kệ cách xa cửa sổ ít nhất một mét.
Đừng để sách sát nền nhà. Ở tầng trệt, hơi ẩm từ nền bốc lên khá mạnh. Kệ nên được kê cao khỏi sàn một chút, nhất là khi nền nhà không có lớp chống thấm tốt.
Cách xếp sách để không khí vẫn lưu thông
Nhiều người thích nhét sách thật chặt cho gọn gàng. Nhưng không khí không len lỏi được qua những khe hở quá sát. Và chính những chỗ bí hơi ấy lại là nơi nấm tìm đến đầu tiên. Chúng tôi khuyên chừa khe trống khoảng 1–2 cm giữa các cuốn.
Cũng đừng xếp đến mức không rút ra được. Khi cần lấy một cuốn mà phải cạy cả hàng, bạn dễ làm gãy gáy sách. Vô tình, bạn còn ép hơi ẩm vào giấy.
Một mẹo nhỏ chúng tôi hay áp dụng là xen kẽ sách bìa cứng với sách bìa mềm. Sách bìa cứng giữ hình dáng tốt. Còn sách mỏng nhẹ hơn nên không khí dễ luồn vào giữa.
Tủ kệ nào hợp với khí hậu ẩm
Chất liệu kệ ảnh hưởng nhiều đến khả năng chống ẩm. Gỗ công nghiệp MDF rẻ và đẹp, nhưng dễ phồng khi gặp nước. Gỗ tự nhiên bền hơn, song có thể cong vênh nếu không được sấy kỹ từ đầu. Kim loại sơn tĩnh điện chống ẩm tốt nhất, nhưng giá cao hơn và nặng hơn đáng kể.
Ở thị trường Việt Nam, kệ gỗ công nghiệp phủ melamine thường có giá vài triệu đồng cho một bộ vừa. Kệ kim loại thì đắt hơn. Dù chọn loại nào, bạn cũng nên ưu tiên mẫu có chân cao và mặt sau thoáng, để không khí đi được cả phía sau kệ.
Vệ sinh và phơi sách định kỳ
Bụi bám trên gáy và mép sách chính là thức ăn của nấm. Chúng tôi thường lau bụi bằng khăn khô, mềm mỗi tháng một lần. Mỗi quý, chúng tôi kiểm tra mốc một lượt toàn bộ tủ.
Khi phơi sách, hãy chọn chỗ râm mát và có gió nhẹ. Tránh phơi dưới nắng gắt, vì giấy sẽ giòn và dễ rách.
Nếu sách mới bị mốc nhẹ, việc xử lý khá đơn giản. Dùng khăn khô lau nhẹ bề mặt để loại bỏ bào tử. Sau đó để sách nơi thoáng gió và tách riêng với các cuốn khác vài tuần. Còn nếu mốc đã nặng, tốt nhất đừng cố cứu. Bào tử có thể lan sang cả kệ và những cuốn xung quanh.
Những sai lầm chúng tôi hay gặp
Sai lầm phổ biến nhất là bọc sách kín bằng nilon khi sách vẫn còn hơi ẩm. Hơi nước bị giữ lại bên trong, và bạn vô tình tạo ra môi trường lý tưởng cho nấm. Chỉ nên bọc kín khi sách đã khô hẳn và có gói hút ẩm đi kèm.
Lỗi thứ hai là quên thay gói hút ẩm. Khi silica gel đã bão hòa, nó không còn hút ẩm được nữa. Trong một số điều kiện, nó còn có thể nhả ngược hơi nước trở lại.
Cuối cùng là đặt sách gần bếp, nhà vệ sinh hoặc những nơi hay đọng hơi nước. Đó là các khu vực mà độ ẩm dao động liên tục, rất khó kiểm soát.
Khi nào cần tủ kín có kiểm soát ẩm
Không phải ai cũng cần tủ kín. Với tủ sách gia đình đọc hằng ngày, một căn phòng thông thoáng cùng máy hút ẩm là đủ. Nhưng nếu bạn đang giữ bộ sưu tập sách cũ, sách quý hay sách hiếm, một tủ chống ẩm điện tử sẽ đáng đồng tiền hơn nhiều.
Khi chọn hộp hay tủ bảo quản, hãy tìm loại có gioăng kín khít và vật liệu không thôi chất hại đến giấy. Hộp nhựa thông thường chỉ ngăn được bụi, còn ẩm thì vẫn lọt vào. Sản phẩm đạt chuẩn thường ghi rõ khả năng kiểm soát độ ẩm. Bạn nên hỏi kỹ người bán trước khi quyết định mua.
Câu hỏi thường gặp
Sách bị mốc có cứu được không?
Mốc nhẹ thường cứu được. Chỉ cần lau khô bề mặt, phơi nơi râm mát và tách riêng là đủ. Còn khi mốc đã ăn sâu vào giấy, làm trang dính và thủng, thì khó phục hồi hoàn toàn.
Bao lâu nên kiểm tra sách một lần?
Chúng tôi khuyên kiểm tra tổng thể mỗi quý. Vào mùa mưa, bạn nên kiểm tra thêm mỗi tháng một lần, đặc biệt ở các góc kệ sát tường. Khi kiểm tra, bạn cũng có thể nhân tiện xem lại những cuốn đã đọc. Tham khảo thêm cách ghi chú khi đọc sách để dễ tra cứu sau này.
Dùng quạt có giúp sách khỏi mốc không?
Quạt giúp không khí lưu thông, nhưng không làm giảm độ ẩm. Nếu phòng đã ẩm sẵn, quạt chỉ phân tán hơi ẩm đều hơn. Hãy kết hợp quạt với máy hút ẩm để đạt hiệu quả tốt nhất.
Có nên để sách trong túi zip kín không?
Chỉ nên làm khi sách đã khô hẳn và có gói hút ẩm đi kèm. Túi kín không có hút ẩm sẽ giữ hơi nước bên trong, và đó là điều chúng tôi muốn tránh nhất.
Nếu chỉ nhớ một việc, bạn hãy đặt một chiếc ẩm kế trong phòng sách và xem nó mỗi sáng. Khi con số vượt 65%, bạn biết đã đến lúc bật máy hút ẩm hoặc mở cửa đón gió khô. Giữ tủ sách khô ráo không khó như bạn nghĩ, và những cuốn yêu quý sẽ theo bạn lâu hơn rất nhiều. Nếu đang băn khoăn nên bảo quản cuốn nào trước, bạn có thể đọc gợi ý những cuốn mỏng dễ vào để chọn ra vài cuốn đáng giữ gìn nhất.
Và nếu bạn đang phân vân nên đầu tư thêm vào tủ sách, hãy tham khảo danh sách những cuốn nên có trên kệ mà đội ngũ Pibook từng đọc và giới thiệu. Nếu bạn thích sách kinh tế, chuyên mục sách kinh tế của Pibook cũng là nơi bạn có thể tìm thêm nhiều gợi ý hay.