Nếu bạn đang tìm cách viết tiểu thuyết hay cho người mới bắt đầu, đây là lời khuyên đầu tiên của mình: đừng chờ cảm hứng rồi mới cầm bút. Hãy bắt đầu từ một nhân vật có mong muốn rõ ràng và một xung đột đủ lớn. Sau đó lập một dàn ý sơ bộ để biết câu chuyện sẽ đi về đâu. Bản nháp đầu tiên không cần hoàn hảo, nó chỉ là thứ để bạn có cái mà chỉnh sửa.
Mình là biên tập viên đọc sách lâu năm của Pibook, và đã đọc không ít bản thảo của người viết đầu tay. Điều mình thấy nhiều nhất là họ không bỏ cuộc vì thiếu tài năng. Họ thường mắc kẹt ở khâu chuẩn bị quá lâu, hoặc sửa câu mở đầu cả chục lần mà chưa viết được chương nào. Bài này đi qua bảy bước mình hay dùng khi làm việc với người mới, kèm ví dụ và những lỗi gặp nhiều nhất.
Viết tiểu thuyết hay nên bắt đầu từ đâu?
Hãy bắt đầu từ một nhân vật đang muốn điều gì đó và bị điều gì đó cản trở. Đây là hạt nhân của gần như mọi câu chuyện. Khi đã có nhân vật và xung đột, bạn mới biết mình cần kể về điều gì.
Song song với đó, hãy đọc thật nhiều tiểu thuyết thuộc đúng thể loại bạn muốn viết. Đọc chậm một chút và để ý cách tác giả mở chương. Xem họ cài một câu hỏi nhỏ ở cuối đoạn để người đọc phải lật tiếp ra sao. Nhịp kể này khó học từ lý thuyết khô khan, bạn phải thấy tận mắt qua từng trang sách.
Bước 1: Chọn thể loại và hình dung người đọc
Thể loại quyết định những quy ước bạn phải tuân theo. Trinh thám cần manh mối công bằng, tức người đọc phải có đủ thông tin để tự đoán thủ phạm trước khi lời giải được hé lộ. Ngôn tình cần xung đột tình cảm rõ ràng và nhịp kéo căng đều. Giả tưởng cần một hệ thống luật thế giới nhất quán, vì chỉ một mâu thuẫn nhỏ cũng đủ khiến người đọc mất niềm tin.
Bạn cũng nên hình dung người đọc sẽ đọc truyện ở đâu. Truyện đăng trên nền tảng web thường chia chương ngắn, đọc trên điện thoại giữa giờ nghỉ. Sách in cho phép chương dài hơn và những cảnh chậm rãi hơn. Mỗi nơi có thói quen đọc khác nhau, và thói quen ấy quyết định độ dài chương bạn nên chọn.
Lấy ví dụ một người mới muốn viết trinh thám đô thị. Mình thường khuyên họ chọn khoảng năm đến mười tác phẩm cùng thể loại đang được yêu thích, rồi đọc lại với cây bút chì trong tay. Ghi lại độ dài mỗi chương, cách tác giả mở đầu và lúc nào họ tung ra manh mối mới. Đọc vài cuốn như vậy, bạn sẽ thấy những điều mà không cuốn sách hướng dẫn nào liệt kê đầy đủ.
Bước 2: Biến ý tưởng thành một câu chủ đề
Thử viết ý tưởng thành đúng một câu. Câu đó nên trả lời bốn điều: nhân vật là ai, họ muốn gì, điều gì đang cản đường và kết cục có thể ra sao. Nghe đơn giản, nhưng đây là bước làm lộ rõ những chỗ ý tưởng còn mơ hồ.
Sau khi có câu đó, hãy tự hỏi: nó đã đủ hấp dẫn để bạn sẵn sàng ngồi viết tám mươi nghìn chữ chưa? Nếu chưa, đừng vội thêm chi tiết lung tung. Hãy làm xung đột cụ thể hơn. Lỗi phổ biến nhất ở giai đoạn này là ý tưởng quá chung chung, kiểu “một người đi tìm chính mình”. Câu đó nghe hay, nhưng không cho bạn tình huống nào để kể.
Bước 3: Xây nhân vật có động cơ và điểm yếu
Theo mình, mỗi nhân vật chính nên có hai lớp mong muốn. Lớp thứ nhất là điều họ nói ra hoặc theo đuổi bề ngoài. Lớp thứ hai là nhu cầu sâu hơn, thường là thứ chính họ cũng chưa dám thừa nhận. Khoảng cách giữa hai lớp này tạo ra kịch tính, vì mỗi lựa chọn của nhân vật kéo họ về một phía khác nhau.
Bạn không cần viết tiểu sử dài dòng. Chỉ cần phác thảo nhanh vài thông tin: tuổi, nghề nghiệp, nỗi sợ lớn nhất, một bí mật và mối quan hệ quan trọng nhất với một nhân vật khác. Bấy nhiêu là đủ để có chỗ tựa khi viết cảnh thoại.
Chẳng hạn, một cô gái muốn thắng cuộc thi nấu ăn, nhưng sâu bên trong lại sợ bị người thân xem thường. Khi biết điều đó, mỗi cảnh trong cuộc thi mang thêm một tầng ý nghĩa. Một món ăn bị hỏng không còn chỉ là sự cố nhỏ, mà trở thành nỗi sợ được phơi ra trước mắt mọi người.
Bước 4: Lập dàn ý theo cấu trúc ba hồi
Cấu trúc ba hồi là khung phổ biến và dễ dùng nhất với người mới. Hồi một giới thiệu nhân vật cùng sự kiện làm thay đổi cuộc sống của họ. Hồi hai là chuỗi trở ngại tăng dần, với một điểm giữa truyện khiến mọi thứ đảo chiều. Hồi ba là cao trào và kết cục, nơi mỗi hành động phải kéo theo hệ quả rõ ràng.
Thay vì viết dàn ý theo chương, mình khuyên viết theo cảnh. Mỗi cảnh cần ghi rõ ba thứ: mục tiêu của cảnh, xung đột diễn ra trong cảnh và điều gì thay đổi khi cảnh kết thúc. Nếu một cảnh không làm thay đổi gì, có lẽ bạn nên cắt nó đi. Thói quen đơn giản này giúp bản thảo gọn hơn rất nhiều.
Bước 5: Viết bản nháp đầu, đừng sửa vội
Hãy đặt mục tiêu số chữ mỗi ngày mà bạn thấy thực tế, chẳng hạn vài trăm chữ. Trong lúc viết bản nháp, cứ bỏ qua lỗi chính tả và những chỗ lặp từ. Thấy đoạn nào cần sửa thì chỉ đánh dấu bằng một ghi chú ngắn rồi viết tiếp.
Một cách hiệu quả là hẹn giờ bốn mươi lăm phút và viết liền mạch. Hết giờ thì nghỉ ngắn rồi quay lại. Lỗi mình gặp nhiều nhất là người viết dừng lại mài giũa câu đầu tiên suốt cả buổi tối, và dự án thường dừng hẳn chỉ sau vài chương. Bản nháp xấu vẫn tốt hơn một trang trắng mãi không có chữ nào.
Bước 6: Biên tập, giữ gì và bỏ gì
Khi đã có bản nháp, hãy kiểm tra từng cảnh bằng một câu hỏi đơn giản: cảnh này có đẩy câu chuyện đi tới không? Nếu không, bạn có thể cắt hoặc gộp nó vào cảnh khác mà người đọc không thấy thiếu.
Với hội thoại, hãy chắc rằng mỗi nhân vật có giọng nói riêng. Che tên đi mà người đọc vẫn nhận ra ai đang nói, đó là dấu hiệu tốt. Nếu đoạn đối thoại chỉ để nhồi thông tin cho người đọc, đó là tín hiệu cần viết lại. Hãy đọc to bản thảo lên, cách này giúp bắt được câu văn vụng và những chỗ nhịp kể bị ngắt quãng mà mắt thường hay bỏ qua.
Bước 7: Nhờ người đọc và hoàn thiện
Chọn hai hoặc ba người quen thuộc với thể loại bạn viết, nhờ họ chỉ ra chỗ họ thấy chán và chỗ họ háo hức muốn đọc tiếp. Đừng vội tin một nhận xét cực đoan. Hãy để ý những phản hồi lặp lại ở nhiều người, vì đó thường là tín hiệu đáng tin nhất.
Khi hoàn thiện, thống nhất định dạng, ghi rõ số chữ và rà lỗi lần cuối. Một bản thảo gọn gàng luôn tạo ấn tượng tốt hơn một bản thảo dày mà rối rắm, dù nội dung có thể ngang nhau.
Tiến độ viết tham khảo cho người mới
Tốc độ viết của mỗi người khác nhau rất nhiều, nên đừng so sánh với ai. Điều quan trọng là giữ nhịp đều. Nếu bạn viết đều đặn, tiến độ sẽ tự nhiên tăng lên sau vài tháng.
Nếu hiện tại bạn chỉ viết được vài trăm chữ mỗi lần, đừng nản. Nhiều người nhận ra sau một thời gian, tốc độ của họ đã nhanh hơn rất nhiều so với lúc đầu.
Những lỗi người mới hay gặp và cách xử lý
Lỗi đầu tiên là mở truyện bằng một đoạn tả thời tiết hoặc hồi tưởng dài dòng. Người đọc chưa có lý do gì để quan tâm đến nhân vật nên dễ lướt qua. Hãy chuyển sang hành động hoặc hội thoại ngay từ trang đầu, để nhân vật phải làm điều gì đó.
Lỗi thứ hai là phản diện quá một chiều. Hãy cho họ một lý do hợp lý để làm điều xấu, và một khoảnh khắc khiến người đọc thấy họ đáng thương. Phản diện có lý lẽ riêng thường đáng nhớ hơn nhiều so với một kẻ ác chỉ để làm nền.
Lỗi thứ ba là bỏ dở giữa chừng. Cách khắc phục là chia nhỏ mục tiêu theo tuần và tìm một nhóm viết để có người cùng theo dõi tiến độ. Lỗi cuối là chỉnh sửa mãi không dứt. Hãy đặt sẵn số lần sửa tối đa cho mỗi chương rồi chuyển sang chương tiếp theo, vì bản thảo chỉ thật sự hoàn thiện khi bạn dám rời tay khỏi nó.
Dùng công cụ để giữ mạch viết
Hãy ghi chú nhân vật, mốc thời gian và luật thế giới vào một tệp riêng để tránh mâu thuẫn về sau. Một chi tiết nhỏ như màu mắt nhân vật bỗng đổi giữa chừng cũng đủ khiến người đọc khó chịu.
Chọn một công cụ soạn thảo đơn giản có đồng bộ đám mây, để bản nháp không mất khi máy hỏng. Nếu bạn muốn sắp xếp tài liệu tham khảo gọn gàng, có thể đọc thêm cách phân loại và chọn sổ đầu sách cho tủ sách cá nhân để tổ chức sách thể loại và sách kỹ thuật viết một cách khoa học hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên viết bao nhiêu chữ cho một cuốn tiểu thuyết?
Tiểu thuyết in thường dao động từ khoảng sáu mươi đến một trăm nghìn chữ, tùy thể loại. Bạn không cần đạt con số này ngay lần đầu. Hãy hoàn thành bản nháp trước, rồi mới tính đến độ dài cuối cùng.
Có cần học trường viết chuyên nghiệp mới viết được tiểu thuyết không?
Không bắt buộc. Nhiều tác giả giỏi tự học qua việc đọc sách và viết đều đặn. Một khóa học tốt có thể rút ngắn đường vòng, nhưng không phải điều kiện tiên quyết để bắt đầu.
Nên viết theo dàn ý chi tiết hay để nhân vật dẫn đường?
Nếu mới bắt đầu, dàn ý sơ bộ theo cảnh là điểm tựa an toàn. Khi đã quen, bạn có thể để nhân vật dẫn đường nhiều hơn, miễn là vẫn biết câu chuyện sẽ kết thúc ở đâu.
Làm sao biết bản thảo đã đủ tốt để gửi nhà xuất bản?
Khi đã biên tập ít nhất hai vòng, nhận được phản hồi từ người đọc và không còn thấy cảnh nào thừa, bản thảo gần sẵn sàng. Hãy đọc kỹ yêu cầu của từng nhà xuất bản trước khi gửi.
Viết tiểu thuyết trên điện thoại có ổn không?
Hoàn toàn ổn, miễn là bạn lưu bản nháp đồng bộ và giữ thói quen viết đều. Nhiều tác giả viết những đoạn ngắn khi đi lại, rồi tổng hợp lại trên máy tính khi về nhà.
Muốn có thêm gợi ý đọc để học nhịp kể, bạn có thể tham khảo chuyên mục tiểu thuyết hoặc 12 cuốn mỏng dễ vào cho người mới tập đọc.
Nếu bạn muốn nhờ người chuyên nghiệp hỗ trợ đưa nội dung lên đúng từ khóa, có thể tham khảo dịch vụ SEO từ khóa lên top Google.